https://ikariologos.gr/oroi-xrisis/
Γκουστάβο Εστέβα: Φιλία, Γη και Αυτονομία πέρα από τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό

Γκουστάβο Εστέβα: Φιλία, Γη και Αυτονομία πέρα από τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό

Των Αλέξανδρου Κώστα, Βασίλη Θεμελή και Γιώργου Περτσά Στις 17 Μάρτη χάσαμε έναν από τους σπουδαιότερους κοινωνικούς αγωνιστές του Μεξικού των τελευταίων δεκαετιών. Ο λόγος για τον Γκουστάβο Εστέβα από την Οαχάκα που αφιέρωσε τη ζωή του στην υπεράσπιση των ιθαγενικών κοινών και των αγροτικών κοινοτήτων της χώρας. Θα θυμόμαστε τον Γκουστάβo ως έναν από […]

Των Αλέξανδρου Κώστα, Βασίλη Θεμελή και Γιώργου Περτσά

Στις 17 Μάρτη χάσαμε έναν από τους σπουδαιότερους κοινωνικούς αγωνιστές του Μεξικού των τελευταίων δεκαετιών. Ο λόγος για τον Γκουστάβο Εστέβα από την Οαχάκα που αφιέρωσε τη ζωή του στην υπεράσπιση των ιθαγενικών κοινών και των αγροτικών κοινοτήτων της χώρας.

Θα θυμόμαστε τον Γκουστάβo ως έναν από τους μεγάλους στοχαστές και συνάμα αγωνιστές που μας άφησαν, πλάι στον φίλο του Ιβάν Ίλιτς και τον θρύλο των αγροτών του Μεξικού, Εμιλιάνο Ζαπάτα.[1]

Ο Γκουστάβο Εστέβα με τον Subcomandante Marcos

Γεννημένος στην πρωτεύουσα το 1936, έζησε εκεί τα παιδικά του χρόνια σε μια μεσοαστική οικογένεια με γονείς Κρεολούς. Μετά τον πρόωρο θάνατο του πατέρα του αναγκάστηκε, ήδη από την ηλικία των 15 ετών, να στηρίξει μια μεγάλη οικογένεια από αδέρφια, ξαδέρφια και θείους.

Η εποχή αυτή συμπίπτει με την πρώτη περίοδο της λεγόμενης «ανάπτυξης»[2] που είχε αναγγείλει ο Τρούμαν το 1949 και όπως σημειώνει αργότερα ο Γκουστάβο, ήταν η εποχή που πολλοί νέοι του «υπανάπτυκτου» Μεξικού κατάφερναν να ανέλθουν κοινωνικά μέσω των εκπαιδευτικών προγραμμάτων στήριξης των Η.Π.Α. Ο Γκουστάβο ήταν ένας από αυτούς τους νέους που κατάφερε να βρει μια καλοπληρωμένη δουλειά, ως υπάλληλος γραφείου, ενώ αργότερα έγινε το νεότερο στέλεχος της πολυεθνικής IBM, μόλις στα 19 του χρόνια. Βασική λειτουργία του στην επιχείρηση ήταν η κατήχηση των εργαζομένων για τους σκοπούς της εταιρίας και η εξασφάλιση της προσήλωσής τους σε αυτούς. Όπως επισημαίνει ο ίδιος: «Οι εργαζόμενοι θα έπρεπε να υποταχθούν σε αυτόν τον ιδεολογικό ζουρλομανδύα, σύμφωνα με τον οποίον το να παλεύεις για την επιχείρηση σήμαινε να παλεύεις για το δικό σου συμφέρον». Εργάστηκε σε πολλές εταιρίες, και παρά την αυξανόμενη διάψευση των προσδοκιών του για τον καλό σκοπό του επαγγέλματός του, η καριέρα του σημείωσε μεγάλη επιτυχία.

Γύρω στα 22 του χρόνια, αρνούμενος να κάνει όσα του ζητούσαν τόσο η IBM όσο και η  Procter&Gamble, βρέθηκε απολυμένος και από τις δυο.

Έπειτα εργάστηκε στον κρατικό τομέα, όπου και εκεί προωθήθηκε σε ανώτερες θέσεις. Από το 1970 έως το 1976 υπήρξε υψηλό στέλεχος στην κυβέρνηση του προέδρου Echeverria, στη διαχείριση των δημοσίων εσόδων και στην οργάνωση προγραμμάτων ανάπτυξης στο Μεξικό.

Από τις διοικητικές θέσεις που ανέλαβε, κατάλαβε σταδιακά την παράδοξη «αντιπαραγωγικότητα» (counter-productivity)[3] των θεσμών, που προωθούσαν τα οικονομικά προγράμματα ανάπτυξης στις «υπανάπτυκτες» περιοχές. Έβλεπε, δηλαδή, ότι πέρα από ένα κατώφλι επέκτασης της δικαιοδοσίας των θεσμών και της αντίστοιχης κατανάλωσης θεσμικών εκροών από τους εκάστοτε χρήστες τους, λαμβάνει χώρα μια παράδοξη αντιστροφή. Αυτή οδηγεί στη συστηματική υπονόμευση της αυτοδυναμίας των ανθρώπων και στην παραγωγή αποτελεσμάτων ακριβώς αντίθετων σε σχέση με εκείνα για τα οποία οι θεσμοί αυτοί δημιουργήθηκαν. Το σχολείο καταστρέφει την ικανότητα του να μελετάς και να μαθαίνεις αυτόνομα, η ιατρική παράγει αρρώστιες, οι ταχείες συγκοινωνίες δυσχεραίνουν την ελεύθερη μετάβαση από το ένα μέρος στο άλλο κ.λπ. Αφότου εγκατέλειψε αυτή τη δουλειά, έχασε και τις τελευταίες του ελπίδες για τα προγράμματα αυτά.

Φιλοξενία αντί ανάπτυξης

Χάρη στην ζαποτέκικης καταγωγής γιαγιά του, με την οποία πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μέχρι την εφηβεία του, είχε πολύ καλή επίγνωση της ζωής των «από τα κάτω». Οι γονείς του, τα πρώτα χρόνια της εποχής της ανάπτυξης, είχαν αγκαλιάσει το όραμα για ένα δυτικοποιημένο Μεξικό και έτσι ο Γκουστάβο είχε γνωρίσει την προκατάληψη και την περιφρόνηση εις βάρος του οικογενειακού και ιθαγενικού του παρελθόντος. Η όλη φιλολογία γύρω από την ανάπτυξη, που θεωρούσε ότι οι χώρες που δεν είχαν αναπτυχθεί θα έπρεπε να ακολουθήσουν το κοινωνικό και πολιτισμικό μοντέλο ανάπτυξης των τότε Η.Π.Α., συνεπαγόταν την υποτίμηση κάθε άλλης μορφής ζωής και την επιβολή του Αμερικανικού τρόπου ζωής ως του μοναδικού.

Μετά την γνωριμία του Εστέβα, το 1983, με τον Ιβάν Ίλιτς, ο οποίος είχε ασχοληθεί με τις επιπτώσεις των σύγχρονων βιομηχανικών θεσμών όχι μόνο στις αναπτυσσόμενες χώρες αλλά και στις ίδιες τις Η.Π.Α., άρχισε για εκείνον μια καινούρια περίοδος, όπου μαζί με τις αναμνήσεις από τη ζωή με τη γιαγιά του και τους απλούς ανθρώπους των αγροτικών κοινοτήτων της περιοχής του, άρχισε να αφήνει τα δυτικά γυαλιά του αστικοποιημένου Μεξικού, προσεγγίζοντας ό,τι ο Guillermo Bonfil Batalla αποκάλεσε Mexico Profundo ή αλλιώς Βαθύ Μεξικό: τις ιθαγενικές κοινότητες και τη μακραίωνη ποικιλία των τρόπων ζωής που υπάρχει στον λαϊκό και αγροτικό κόσμο της χώρας.